Professor İbrahim Bayramovun "Psixologiya tarixi” adlı yeni dərsliyi ali məktəblərin bakalavr və magistr pilləsində təhsil alan tələbələr üçün nəzərdə tutulub. 2026-cı ildə Bakıda nəşr olunan dərslik psixologiya elminin tarixi inkişaf yolunu sistemli şəkildə əhatə edir və "Psixologiya tarixi” fənn proqramına uyğun hazırlanıb.
Psixologiya tarixi psixoloji biliklərin yaranması, formalaşması və inkişaf mərhələlərini ardıcıl şəkildə təqdim etməklə yanaşı, tələbələrə sahənin nəzəri və tarixi əsaslarını dərindən anlamaq imkanı yaradır.
Dərsliyin giriş hissəsində psixologiya tarixinin yalnız keçmiş ideyaların öyrənilməsi deyil, insanın öz daxili aləmini, davranışını və düşüncə mexanizmlərini anlamağa yönəlmiş uzunmüddətli elmi axtarışlar olduğu vurğulanır. Kitabda qədim dövrlərdən müasir dövrə qədər psixoloji düşüncənin inkişaf xətti geniş şəkildə şərh edilir.
Əsərdə Şərq və Qərb sivilizasiyalarında psixoloji fikrin formalaşmasına xüsusi yer ayrılıb. Antik dövr filosoflarının ideyaları, Orta əsrlərdə İslam fəlsəfi irsi, eləcə də Yeni dövrdə elmi psixologiyanın yaranması ardıcıl şəkildə izah olunur. XIX–XX əsrlərdə isə əsas psixoloji məktəblərin – strukturalizm, funksionalizm, psixoanaliz, biheviorizm, geştalt, humanist və kognitiv yanaşmaların inkişafı ətraflı təqdim edilir.
Dərsliyin strukturuna görə 15 fəsil və 80 yarımfəsildən ibarət olması onun sistemli tədris materialı kimi hazırlandığını göstərir. Hər fəsildə xülasə, açar anlayışlar, yoxlama sualları, referat və sərbəst iş mövzuları, eləcə də ədəbiyyat siyahısı yer alır. Bu isə tələbələrin mövzunu daha asan mənimsəməsinə şərait yaradır.
Birinci fəsildə psixologiya tarixinin predmeti, metodları və elmi vəzifələri izah olunur. Burada psixologiya tarixinin yalnız faktların toplusu deyil, ideyaların yaranma şəraitini və inkişaf kontekstini araşdıran elmi istiqamət olduğu qeyd edilir.
Kitabda qədim sivilizasiyalarda insan və ruh anlayışına dair baxışlar da geniş şərh olunur. Hind, Misir, Çin və Mesopotamiya mədəniyyətlərində psixoloji düşüncənin ilkin formaları oxucuya təqdim edilir.
Eyni zamanda, Orta əsr Şərq alimləri – Əl-Fərabi, İbn Sina və Əl-Qəzali kimi mütəfəkkirlərin insan psixikası və idrakla bağlı ideyaları müasir psixologiyanın tarixi əsasları kimi dəyərləndirilir.
Dərslikdə psixologiyanın fəlsəfədən ayrılaraq müstəqil elmə çevrilməsi də mühüm mərhələ kimi təqdim edilir. Xüsusilə 1879-cu ildə Vilhelm Vundtun Leypsiqdə ilk psixoloji laboratoriyanı yaratması psixologiya tarixində dönüş nöqtəsi kimi qeyd olunur.
Nəticə etibarilə, İ.M. Bayramov tərəfindən hazırlanan bu dərslik psixologiya tarixini sistemli, elmi və anlaşıqlı şəkildə təqdim etməklə tələbələr və tədqiqatçılar üçün mühüm mənbə hesab olunur.
