Bir çox insan hesab edir ki, bir neçə gün davam edən yuxusuzluq ən yaxşı halda yorğunluq, halsızlıq və ya gözaltı qaralmalar yaradır. Lakin elmi araşdırmalar göstərir ki, xroniki yuxu çatışmazlığı daha ciddi nəticələrə səbəb ola bilər və uzunmüddətli perspektivdə beynin quruluşu və funksiyalarına zərər verə bilər.

HİT.az xəbər verir ki, yuxu zamanı beyin maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıların bir hissəsini təmizləyir, vacib sinir əlaqələrini möhkəmləndirir, lazımsız olanları isə aradan qaldırır. Bu proses öyrənmə, yaddaşın formalaşması və sinir sisteminin sağlamlığının qorunması üçün vacibdir.

Egeszsegkalauz.hu portalının məlumatına görə, tibb işçisi Xorxe Anxel Eras yuxu çatışmazlığı zamanı beynin “özünü yeməyə başladığını” bildirib. Bəs bu ifadə əslində nə deməkdir?

Bu ifadənin elmi izahı nədir?

Bu fikir heyvanlar üzərində aparılmış elmi araşdırmaya əsaslanır. Tədqiqat göstərib ki, xroniki yuxusuzluq zamanı beyni dəstəkləyən astrosit və mikroqliya hüceyrələri zədələnmiş və ya artıq olan hüceyrə komponentlərini, eləcə də sinir əlaqələrini daha intensiv şəkildə parçalayır.

Normal şəraitdə də baş verən bu təbii proses davamlı yuxu çatışmazlığı zamanı həddindən artıq aktivləşə bilər və uzunmüddətli perspektivdə sinir sisteminin zədələnməsinə şərait yaradan dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Neçə saat yuxu risk yaradır?

Yuxu üzrə mütəxəssislərin əksəriyyəti hesab edir ki, sağlam yetkin insanın sutkada 7–9 saat yatması məqsədəuyğundur. İnsan davamlı olaraq 6 saatdan az yatdıqda diqqət, yaddaş və reaksiya sürəti nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyə bilər.

Hətta bir gecə keyfiyyətsiz yuxu belə beynin fəaliyyətinə təsir göstərir.

Bu zaman diqqəti cəmləmək çətinləşə, qısamüddətli yaddaş zəifləyə, reaksiya müddəti uzana və tələsik qərarların sayı arta bilər. Emosiyaların idarə olunması da pisləşdiyindən insanlar yuxusuz gecədən sonra daha əsəbi, səbirsiz və ya narahat ola bilərlər.

Bu dəyişikliklər adətən müvəqqəti olur. Lakin yuxu çatışmazlığı davamlı xarakter aldıqda mənfi təsirlər zamanla toplanır.

Yuxusuzluğun digər təsirləri

Elmi araşdırmalara görə, uzunmüddətli yuxu çatışmazlığı yalnız beyinə deyil, bütün orqanizmə təsir göstərir. Bu vəziyyət yüksək qan təzyiqi, ürək-damar xəstəlikləri, 2-ci tip diabet, piylənmə və digər yuxu pozğunluqları ilə əlaqələndirilir.

Bundan əlavə, immun sistemi zəifləyə və infeksiyalara yoluxma riski arta bilər.

Araşdırmalar göstərir ki, hormonal balans da pozulur. Bu isə iştahanın artmasına, toxluq hissinin zəifləməsinə və bədən çəkisinin idarə edilməsinin çətinləşməsinə səbəb olur.

Psixi sağlamlıq da zərər görür. Kifayət qədər yuxu emosional tarazlığın qorunması üçün vacibdir. Davamlı yuxusuzluq yaşayan insanlar daha çox əsəbilik, əhval dəyişkənliyi, narahatlıq və stress hiss edirlər. Xroniki yuxu çatışmazlığı depressiv əlamətlərin yaranma ehtimalını artırır, problemlərin həlli və emosiyaların idarə olunması qabiliyyətini zəiflədir.

Yuxu çatışmazlığı dərinin vəziyyətinə də mənfi təsir göstərir. Gecə saatlarında kollagen istehsalı artır, gün ərzində yaranmış mikrozədələr bərpa olunur və iltihabi proseslər azalır. Bu bərpa prosesi müntəzəm baş vermədikdə dəri tutqunlaşa, xırda qırışlar daha erkən yarana, elastikliyi azala və zədələrin sağalması ləngiyə bilər.

Həftəsonu çox yatmaq zərəri kompensasiya edirmi?

Daha uzun müddət yatmaq yorğunluğu müəyyən qədər azalda və insanın özünü daha yaxşı hiss etməsinə kömək edə bilər. Lakin araşdırmalar göstərir ki, bu, xroniki yuxu çatışmazlığının orqanizmə vurduğu zərəri tam aradan qaldırmır.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, yalnız yuxunun müddəti deyil, keyfiyyəti də böyük əhəmiyyət daşıyır. Dərin yuxu mərhələsində orqanizmin bərpası ən yüksək səviyyədə gedir: böyümə hormonu daha çox ifraz olunur, immun sistemi güclənir və beyin gün ərzində toplanmış maddələr mübadiləsi məhsullarını daha effektiv şəkildə təmizləyir.

İnsan kifayət qədər uzun müddət yataqda qalsa da, tez-tez oyanırsa və ya dərin yuxu mərhələsi kifayət qədər olmursa, növbəti gün özünü yenə də yorğun və taqətsiz hiss edə bilər.

Araşdırmalardan biri həmçinin göstərib ki, gündəlik yuxu müddətini təxminən 80 dəqiqə azaldan böyüklər orta hesabla 2 kiloqrama yaxın çəki qazanıb və daha çox oturaq həyat tərzi keçiriblər.

Samir