Harold Bloom "Təsirin həyəcanı" nəzəriyyəsi XX əsr ədəbiyyatşünaslığının ən mühüm konsepsiyalarından biridir.

Nəzəriyyənin əsas ideyası budur ki, heç bir böyük şair və ya yazıçı tamamilə orijinal deyil. Hər bir yaradıcı şəxs özündən əvvəl yaşamış güclü müəlliflərin təsiri altında formalaşır. Lakin həmin təsir eyni zamanda onda bir narahatlıq və daxili mübarizə yaradır. Bloom bu psixoloji vəziyyəti "təsirin həyəcanı" adlandırır. Bloomun fikrincə, ədəbiyyatın inkişafı müəlliflərin sələflərini təkrar etməsi ilə deyil, onlarla apardığı yaradıcı mübarizə ilə baş verir. Yeni əsər əvvəlki mətnlə dialoq və mübarizə nəticəsində yaranır.

Deməli, ədəbiyyat ayrı-ayrı mətnlərin deyil, mətnlərarası münasibətlərin tarixidir. Bloomun nəzəriyyəsinə görə təsir o deməkdir ki, müstəqil mətnlər mövcud deyil, yalnız mətnlər arasındakı münasibətlər mövcuddur. Buna görə də hər bir yeni mətn əvvəlki mətnlərlə dialoq içində formalaşır.

Bu incəliklə qələmə alınmış əsərdə Bloom özünün "Təsirin həyəcanı" nəzəriyyəsinə əsaslanaraq şeirin necə oxunmalı olduğunu izah edir. O, irəli sürür ki, şeirlərdəki obrazlar sistemi həm əvvəlki şeirlərin təsirinə verilən cavabı, həm də həmin təsirdən qorunmaq cəhdini əks etdirir.

Bloom bu nəzəriyyəni əsasən Sigmund Freudun psixoanalitik nəzəriyyəsinə, xüsusilə "Edip kompleksi" ideyasına söykənərək qurur. Necə ki, övlad simvolik olaraq ata hakimiyyətini aşmağa çalışır, eyni şəkildə gənc şair də öz poetik "atası" hesab etdiyi böyük sələfin təsirindən qurtulmağa cəhd edir. Buna görə də təsir Bloom üçün sadəcə estetik hadisə deyil, həm də psixoloji konflikt və yaradıcılıq böhranıdır.

Bloomun bu nəzəriyyəsində " yenidən baxış nisbətləri " adlandırdığı altı yaradıcı mərhələ dayanır.
1) Klinamen (Təhrif və ya yenidən yozma): Bloomun nəzəriyyəsinə görə, müəllif sələfin mətnini yaradıcı şəkildə yenidən şərh edir. Bu prosesdə o, əvvəlki əsərin müəyyən məqamlarını qüsurlu və ya natamam sayaraq, həmin ideyanı fərqli istiqamətdə inkişaf etdirir və öz poetik mövqeyini formalaşdırır. Bu "yanlış oxuma" qəsdən edilən səhv deyil, yeni bədii məna yaratmağa xidmət edən yaradıcı strategiyadır.
2) Tessera (Tamamlama): Bloomun nəzəriyyəsində Tessera müəllifin sələfin poetik irsini qəbul etməsi, lakin onu yeni semantik müstəvidə yenidən qurması prosesini ifadə edir. Bu mərhələdə müəllif sələfin fikirlərini davam etdirdiyini və onların tam ifadəsini məhz öz yaradıcılığında reallaşdırdığını nümayiş etdirməyə çalışır.
3) Kenosis (Özünü boşaltma): Bloomun nəzəriyyəsində Kenosis müəllifin sələfin poetik nüfuzunu zəiflətmək məqsədilə öz yaradıcılıq strategiyasını dəyişdiyi mərhələdir. Bu prosesdə müəllif əvvəlki təsirlərdən qismən uzaqlaşaraq fərdi poetik kimliyini və estetik müstəqilliyini formalaşdırmağa çalışır.
4) Daemonization (Ali ilham mənbəyinə yönəlmə): Bloomun nəzəriyyəsinə görə, Daemonization müəllifin öz poetik yaradıcılığını sələfin təsiri ilə deyil, ondan daha üstün hesab etdiyi estetik və ya metafizik ilham mənbəyi ilə əsaslandırdığı mərhələdir. Bu strategiya vasitəsilə müəllif sələfini aşmağa və öz poetik üstünlüyünü nümayiş etdirməyə cəhd edir.
5) Askesis (Poetik saflaşma): Bloomun nəzəriyyəsində Askesis müəllifin sələfin təsirindən uzaqlaşmaq məqsədilə öz yaradıcılığını müəyyən qədər məhdudlaşdırdığı və daxili poetik potensialına yönəldiyi mərhələdir. Bu proses nəticəsində müəllif daha müstəqil, fərdi və özünəməxsus poetik mövqe formalaşdırmağa çalışır.
6) Apophrades (Ölülərin qayıdışı): Bloomun nəzəriyyəsinə görə, Apophrades müəllifin sələfi ilə apardığı yaradıcı mübarizənin zirvə mərhələsidir.

Bu mərhələdə sonrakı müəllifin poetik mövqeyi o qədər möhkəmlənir ki, oxucu əvvəlki müəllifin əsərlərini belə yeni müəllifin poetik baxışı prizmasından dərk etməyə başlayır. Beləliklə, təsir istiqaməti simvolik olaraq əksinə çevrilmiş kimi görünür.

Bloomun "Təsirin həyəcanı" nəzəriyyəsi poetik yaradıcılıq çərçivəsindən çıxarılaraq natiqlik sənətinin inkişaf mexanizmini izah edən konseptual model kimi təqdim edilir. Modelin əsas tezisi ondan ibarətdir ki, natiqin peşəkar inkişafı yalnız texniki bacarıqların mənimsənilməsi deyil, ritorik təsirin yaradıcı transformasiyası prosesidir.

Bloomun Klinamen anlayışı natiqlik sənətində mövcud ritorik ənənənin yaradıcı şəkildə yenidən şərh olunması kimi təzahür edir. Peşəkar natiq nitq fəaliyyətinin ilkin mərhələsində tanınmış natiqlərin üslubundan, arqumentasiya modelindən və təqdimat texnikalarından bəhrələnsə də, onları olduğu kimi təkrarlamır. Əksinə, həmin ritorik elementləri auditoriyanın xüsusiyyətlərinə, kommunikativ məqsədə və situativ kontekstə uyğun şəkildə transformasiya edir.

Beləliklə, Klinamen natiqin təqliddən yaradıcı reinterpretasiyaya keçidini təmin edən mərhələ kimi çıxış edir və onun fərdi natiqlik üslubunun formalaşmasının ilkin nəzəri əsasını təşkil edir. Bloomun fikrincə, yaradıcı şəxs sələfin təsirindən tam azad ola bilməz, lakin onu yaradıcı şəkildə transformasiya etməlidir. Eyni prinsip natiqlik sənətinə də aiddir. Güclü natiq uğurlu nitq nümunələrini kor-koranə təqlid etmir, onları tənqidi şəkildə mənimsəyərək öz kommunikativ strategiyasını formalaşdırır.

Beləliklə, peşəkar natiqlik imitasiya mərhələsindən başlayır, lakin orijinallıq mərhələsində tamamlanır.

1) Klinamen – Natiq məşhur bir çıxış modelini olduğu kimi təkrarlamır, onu öz 
auditoriyasına və məqsədinə uyğun dəyişdirir.
2) Tessera – Natiq əvvəlki çıxışın ideyasını inkişaf etdirərək ona yeni arqumentlər və kommunikativ yanaşmalar əlavə edir.
3) Kenosis – Natiq məşhur natiqlərin təsirindən uzaqlaşaraq öz səs tonunu, 
üslubunu və təqdimat tərzini formalaşdırır.
4) Daemonization – Natiq nitqinin gücünü yalnız texnikaya deyil, şəxsi 
dünyagörüşünə, intellektinə və dəyərlərinə əsaslandırır.
5) Askesis – Natiq artıq süni jestlərdən, artıq ritorik bəzəklərdən imtina edərək 
sadə, lakin təsirli ünsiyyət modeli yaradır.
6) Apophrades – Natiq fərdi üslubunu elə səviyyədə formalaşdırır ki, sonrakı 
natiqlər onu nümunə kimi qəbul etməyə başlayırlar.

Bir çox gənc natiq tanınmış aparıcının və ya motivasiya spikerinin səsi ilə danışmağa çalışır. Bu, təsirin ilkin mərhələsidir. Peşəkar inkişaf isə həmin asılılığın aradan qalxması, natiqin öz intonasiyasını, ritmini və emosional ifadə tərzini formalaşdırması ilə baş verir. Deməli, peşəkar natiqlik psixoloji müstəqillik tələb edir.

Həsrət Bəhrəmoğlu
Aparıcı, filoloq